Т.Малярчук. Corvus corax

Пераклала з украінскае мовы Ліда Наліўка

CORVUSCORAX (КРУМКАЧ)

1
Восень – час старых фотаздымкаў.

Антаніна Васільеўна расклала два тоўстыя альбомы з фатаздымкамі ў сябе на каленях, а самі калені ўкрыла пледам.

Жучка – задрыпаны і паршывы сабачка Антаніны Васільеўны – скуголіць пад дзьвярыма. Жучка хоча на вуліцу, у туалет, але Антаніна Васільеўна ў журбе.

– Жучка, – кажа Антаніна Васільеўна, – пацярпі хоць раз у жыцьці. Я гляджу фатаздымкі. Я хачу паплакаць!

Жучка працягвае скуголіць.

Урэшце, думае Антаніна Васільеўна, я ня памятаю, калі апошні раз выходзіла зь ёй на вуліцу. Праклятая старэчая памяць. Гэта было ўчора? Ці пазаўчора? Учора ў мяне балела паясьніца – наўрад ці я ў такім стане выходзіла на вуліцу.

– Добра, – кажа Антаніна Васільеўна Жучцы. – Хадзем. Твая ўзяла.

Антаніна Васільеўна падымаецца з крэсла, а Жучка радасна вымахвае адной трэцяй свайго адарванага ліфтавымі дзьвярамі хваста.

– Вось сволачы! – выкрыквае Антаніна Васільеўна, дакрануўшыся да батарэі ў вітальні. – Ужо лістапад, а ацяпленьне і ня думаюць уключаць!

Апранае сваё пашарпанае, але калісьці страшэнна моднае бардовае дэмісэзоннае паліто «джэрсі». Гладзіць каўнер са стрыжанага пясца. Абувае чорныя боты, і на правым, як заўсёды, разыходзіцца замок.

Трэба купіць сабе новыя боты, думае Антаніна Васільеўна, бо хутка ня будзе ў чым выгульваць Жучку. Поруч з мэтро «Мінская» нядаўна адкрылася крама «Абутак па 50 грывень». Антаніна Васільеўна бачыла на вітрыне крамы надпіс, абвешаны рознакаляровымі балёнікамі: «Мы ўжо адкрыліся». Трэба будзе туды зайсьці. Раз ужо адкрыліся, то трэба зайсьці.

У калідоры Антаніна Васільеўна замірае і прыслухоўваецца.

Ну ня можа гэтага быць! Няўжо зноў?! Колькі можна?! Людзі канчаткова згубілі сумленьне!

– Я ім зараз пакажу! – выкрыквае Антаніна Васільеўна. – Жучка! За мной!

Яна выходзіць з кватэры і спускаецца на ліфце з другога паверха на першы. Жучка зьбягае па лесьвіцы.

Тут, на першым паверсе, музыку чуваць мацней. Антаніна Васільеўна ідзе на гук.

Можа, я і падсьлепаватая стала, але са слыхам у мяне пакуль што ўсё ў парадку, думае яна. Ні сораму, ні гонару.

У шостай кватэры дзьверы прыадчыненыя. Антаніна Васільеўна сьмела заходзіць усярэдзіну. Жучка тапоча ўсьлед за ёй.

Зараз я ім зладжу дыскатэку, думае Антаніна Васільеўна. Зараз яны ў мяне пасьпяваюць.

Кватэра апынулася нежылой. Ніякай мэблі, ніякіх пабытовых рэчаў. Калідорчык і адзін пакой зь люстэркавымі сьценамі. Антаніна Васільеўна спачатку нават разгубілася. Уласны адбітак у люстэрках ёй не падабаецца.

Якая я стала старая і згорбленая, думае.

На падваконьні масіўны магнітафон, уключаны па поўную моц. Антаніна Васільеўна корчыць незадаволеную грымасу, а Жучка бярэцца падпяваць на свой цяўкатлівы сабачы капыл.

– Закрый рот, Жучка, і безь цябе моташна.

Антаніна Васільеўна аглядаецца ў пошуках ахвяры.

І раптам бачыць перад сабой дзівосную істоту мужчынскага полу ў атласе і блёстках.

– Госпадзі, што тут адбываецца? – мармыча Антаніна Васільеўна сабе пад нос.

Фаўн колькі сэкундаў таропіцца на госьцю, а потым дзіўным ненармальным крокам плыве да магнітафона і прыцішвае гук.

Гомік, думае Антаніна Васільеўна, або яшчэ горш – трансвэстыт. Куды я трапіла? Зараз як прыдушаць мяне тут, і ніхто не схамянецца.

– Што вам трэба? – кажа істота ў атласе і блёстках.

Антаніна Васільеўна заўважвае, што гэта даволі малады хлопец, смуглявы, з загеляваным чубам і загрымаваным абліччам. Сіняя атласная кашуля з фальбонамі на расхрыстаных грудзях, чорныя шырокія штаны з лампасамі, лакаваныя чаравікі на абцасах.

– Малады чалавек, вы чаго прыбраліся, як клоўн? – гнеўна кажа Антаніна Васільеўна, нібы гэта яе якімсьці чынам датычыць.

– А якая вам справа? Што вам увогуле трэба?

– Патрабую больш павагі! – выдае Антаніна Васільеўна. – Не паважаеце мяне, то прынамсі паважайце старасьць!

– Я вас нічым не абразіў.

– Ага, не абразілі! Ад аднаго вашага выгляду ў мяне трэскаецца ад сораму твар.

– Я вас не прасіў на мяне глядзець.

– Малады чалавек! Вы не жывеце на бязьлюдным востраве! Будзеце жыць на востраве, то, калі ласка, хадзіце хоць у спадніцах, хоць галяком! А тут, сярод людзей, зрабіце ласку, апранайцеся так, як гэта варта рабіць мужчынам!

Хлопец, відавочна, зразумеўшы, што хутка вырашыць канфлікт не атрымаецца, цалкам выключае магнітафон і падыходзіць бліжэй да Антаніны Васільеўны.

– Э-э-э… шаноўная, што вам ад мяне трэба?

– Антаніна Васільеўна. Мяне завуць Антаніна Васільеўна.

– Антаніна Васільеўна, што…

– Антаніно́ Васільеўно́! Ва ўкраінскай мове існуе клічны склон.

Хлопец злосна счэплівае зубы.

– Антаніно́ Васільеўно́! Што вам ад мяне трэба?

Антаніна Васільеўна выпростваецца з усім гонарам, на які толькі здатная ейная старасьць.

– Вы дужа гучна круціце музыку.

– Але я маю на гэта права! – абураецца хлопец.

– Вядома, вы маеце права, аднак не забывайце, што іншыя таксама маюць права. І вашае права, малады чалавек, заканчваецца там, дзе пачынаецца права іншых!

– Зараз дзень, шаноўная. Ці як правільней сказаць – шаноўно́!

– Не нэрвуйце мяне. Я хачу, каб вы спынілі круціць сваю дурацкую музыку.

– Уключаць музыку дазволена да дзясятай вечара.

– Калі яна нікому не замінае.

– А вам яна замінае?

– Замінае! І мне, і Жучцы.

– Хто такая Жучка?

– Жучка – мая сабачка. Музыка яе ўзбуджае, і Жучка пачынае скуголіць. Уявіце, што робіцца ў маёй кватэры, калі вы так нявінна сабе тут круціце магнітафон.

Хлопец заўважае каля ног Антаніны Васільеўны паршывага бясхвостага пса – сумесь балонкі, пудзеля і шляхетнай бяздомнасьці. Яму робіцца сьмешна.

– Я ня бачу нічога сьмешнага, – кажа Антаніна Васільеўна. – Калі вы надалей будзеце ўключаць музыку, я выклічу міліцыю.

– Міліцыю?! Хіба я раблю якое-небудзь злачынства?!

– Так. Вы замінаеце мне. Вы замінаеце мне… жыць.

Антаніна Васільеўна разварочваецца, каб пайсьці прэч.

– Жучка! За мной.

Але Жучка занятая. Ейны мачавы пухір ня вытрымаў выпрабаваньняў музыкай і часам.

– Скандальная старая баба!

Антаніна Васільеўна праз ланцужок на ўваходных дзьвярах пільна аглядае свайго суседа зь першага паверха.

– О, вы зьмянілі ўбраньне? – кажа яна. – Джынсы і футболка пасуюць вам куды больш.

– Навошта вы выклікалі міліцыю?!

– Я вас папярэджвала. І выклічу зноў, калі ўзьнікне патрэба.

Хлопец стомлена ўздыхвае.

– Можа, мы з вамі як-небудзь дамовімся?

– Ня думаю, што ў нас атрымаецца.

– Я не магу бяз музыкі.

– А я магу.

– Вы не разумееце.

– Слухайце, – кажа Антаніна Васільеўна. – Мяне не цікавіць, чым вы там, у вашым прытоне, займаецеся. Але надалей рабіце гэта ў цішыні. Цішыня карысная для такіх маладых людзей, як вы. У цішыні ёсьць над чым падумаць. А вы, я бачу, думаеце надзвычай рэдка.

У праёме дзьвярэй зьяўляецца Жучка. Яна радасна цяўкае.

– Вашае падабенства пса насцала мне на паркет, – бясьсіла кажа хлопец.

– Жучцы, да вашага ведама, болей гадоў, чым вам!

Антаніна Васільеўна з грукатам зачыняе дзьверы.

Хвілінку раздумвае, а тады зноў іх адчыняе.

Хлопец стаіць там, дзе стаяў.

– Мне ня тое, каб цікава, малады чалавек, але так… проста… дзеля інфармацыі. Вось, чым вы там займаецеся?

– Танцую.

– Танцуеце?

– Танцую.

Антаніна Васільеўна моўчкі вяртаецца да сябе ў кватэру.

Вось зараза, думае яна, мой тэмпэрамэнт давядзе мяне да магілы.

Толькі б не прачнуцца… толькі б не прачнуцца… Цьху!

Антаніна Васільеўна расплюшчвае вочы. Адразу бачыць двух крумкачоў, якія сядзяць на электрычных дратах і глядзяць на яе праз вакно.

Жучка ліжа Антаніне Васільеўне ногі.

– І што я цяпер буду рабіць, – уздыхае Антаніна Васільеўна. – Яшчэ надта рана для ўсяго.

Чытаць ня хочацца. Пераключаць тэлевізар таксама. Ня хочацца глядзець у вакно, бо там надта змрочна. Нічога ня хочацца.

Антаніна Васільеўна ўзгадвае пра старыя фатаздымкі. Можна было б заняцца імі.

– Але каго ты падманваеш, – кажа сама сабе. – Усе тыя фатаздымкі ты ведаеш напамяць. Ты ўжо надта доўга старая.

Антаніна Васільеўна прымушае сябе ўстаць. Захутваецца ў плед. Бярэ з паліцы першую-лепшую кніжку і ўладкоўваецца зь ёю ў крэсла. Наўзгад разгортвае кніжку.

«Я научилась просто, умно жить…»

А што, думае Антаніна Васільеўна, такі навучылася. Толькі цяпер навучылася. Я жыву проста, але так, як мне падабаецца. Мне добра. Спакойна. У мяне нават ёсьць сякія-такія пляны на будучыню. Ёсьць людзі, зь якімі я часам сустракаюся і міла гутару. Але галоўнае – я. Мне добра самой з сабой. А чаго яшчэ хацець? Гэта ў жыцьці галоўнае – калі добра самой.

«Я научилась просто, умно жить…»

У гэтай фразе гучыць нейкая туга, нейкая балючая горкая самотнасьць. Яна не датычыць мяне, думае Антаніна Васільеўна. Я не самотная. У мяне шмат што ёсьць.

– Ты хочаш на вуліцу, Жучка?

Жучка заўсёды хоча на вуліцу. Яна радасна вымахвае на ўсе бакі адной трэцяй хваста. Ліжа Антаніне Васільеўне ногі.

– Перастань, Жучка! Я ня мыла ногі зь Вялікадня.

Можа, я й не зрабіла ўсяго, што хацела, думае Антаніна Васільеўна, ходзячы па рынку ў пошуках несэпаратарнай сьмятаны. Далёка ня ўсё. Але чалавек, як правіла, хоча болей, чым можа. І гэта нармальна. Чалавек павінен шмат чаго хацець, каб зрабіць хаця б штосьці.

– Гэтая сьмятана сэпаратарная ці натуральная?

Прадавачка малочнага аддзелу пільна разглядае Антаніну Васільеўну.

– А вам якая трэба?

– Натуральная.

– Уся сьмятана натуральная. Пакаштуйце. Не сьмятана, а вяршкі. Зараз яна рэдзенькая, бо сьвежая. Але за ноч у халадзільніку згусьцее так, што нажом не разрэжаце.

Я, напрыклад, ніколі не фарбавала валасы, але заўсёды гэтага хацела, думае Антаніна Васільеўна.

– А сьмятана вашая, хатняя? – пытаецца ў прадавачкі.

– Мая! А як жа! Чыя ж яшчэ?!

– І ў вас ёсьць карова?

– Жанчыначка! Ну а адкуль, па-вашаму, у мяне сьмятана, калі б не было каровы?

– І як вашую карову клічуць?

Прадаўцы за суседнімі латкамі, якія, як выявілася, ужо даўно сочаць за размовай Антаніны Васільеўны і малочніцы, пырскаюць сьмехам. Аднак сама малочніца зьбітая з панталыку.

– Клічуць? Ніяк. Проста карова. Яна мусіць неяк называцца?

– У мяне, прыкладам, ёсьць сабачка, – кажа Антаніна Васільеўна. – Яе клічуць Жучка.

– Ну, то сабачка, а то карова.

– Ня бачу розьніцы.

– Ня бачыце?! Ваш сабачка не дае малака!

– Вашая карова таксама, – кажа Антаніна Васільеўна, праходзячы да наступнага латка.

І яшчэ, думае Антаніна Васільеўна, я ніколі не была ў Буэнас-Айрэсе. Але я шмат дзе не была.

Антаніна Васільеўна асьцярожна націскае на званок кватэры, што ніжэй паверхам. Праз момант дзьверы адчыняюцца.

– Вы?!

– Я таксама радая сустрэчы. Можна зайсьці?

– Што вам трэба? Я не ўключаю музыку.

– Менавіта пра гэта я хачу пагаварыць.

Антаніна Васільеўна без запрашэньня ўваходзіць у кватэру.

Танцор апрануты ў сінюю атласную кашулю з фальбонамі на грудзях і ў штаны з чорнымі лампасамі. Гэтым разам Антаніне Васільеўне падабаецца ягонае ўбраньне.

– Я ня буду прасіць прабачэньня, – упэўнена кажа Антаніна Васільеўна.

– Я і не спадзяваўся.

– Для заняткаў танцамі мусяць быць іншыя месцы. Нейкія там будынкі культуры, напрыклад.

Хлопец маўчыць.

– Але ў мяне ёсьць для вас прапанова, – Антаніна Васільеўна хвілінку раздумвае. – Я дазволю вам уключаць музыку, калі…

– Калі?

– Калі вы дазволіце мне прыходзіць і глядзець.

– Глядзець на што?

– Ну, як вы займаецеся.

Яны стаяць адзін насупраць аднаго, як драпежнік і ахвяра. Але ахвяра прыручаецца. Калі б Антаніна Васільеўна мела вусы, то зараз яна б загадкава ў іх пасьміхалася.

– Гэта шантаж, – кажа хлопец.

– Гэта дзелавая прапанова.

– Але тут няма на што глядзець, – ахвяра разгублена разводзіць рукамі. – Няма нічога цікавага ў тым, каб глядзець, як я трэніруюся. І мне будзе няёмка.

– А вы не зьвяртайце на мяне ўвагі. Я буду ціхенька сядзець у куточку і маўчаць. Буду нямая як рыба.

– Навошта вам гэта?

Антаніна Васільеўна фальшыва па-старэчаму ўздыхае.

– Зразумейце мяне. Я ўжо пяць гадоў на пэнсіі. Мне так нудна.

– Хадзіце ў тэатры.

– Малады чалавек, не вучыце мяне жыць! Калі б я хацела хадзіць у тэатры, то хадзіла б. Дарэчы, як вас завуць?

– Віктар.

– Ну то як, Віктар, вы прымаеце маю прапанову?

Віктар бездапаможна чухае патыліцу.

– Вы сапраўдная навала для мяне, – ціха кажа.

– Паверце, гэта не найгоршае, што з вамі магло адбыцца.

– Добра. Прыходзьце. Але калі будзеце мне замінаць, то…

– Я ня буду вам замінаць. Абяцаю.

Антаніна Васільеўна задаволена пацірае рукі.

– Пачнем, – па-гаспадарску кажа яна. – Я толькі зьбегаю па Жучку.

– Мы не дамаўляліся пра Жучку!!! Яна сцыць на паркет!

– Віктар, – выразна, па-мэнтарску, кажа Антаніна Васільеўна, – навучыцеся прымаць тое, што з вамі адбываецца, з належнай годнасьцю.

2

Ён танцуе – яна сядзіць на зэдліку ў кутку пакоя і назірае. Склаўшы рукі на каленях. Задуменна схіліўшы галаву.

Ён час ад часу ловіць у люстэрку ейны позірк. Зьбіваецца і пачынае ўсё спачатку.

Жучка залагоджана дрэмле каля зэдліка, часам прачынаючыся, каб выдаць доўгае пранізьлівае скуголеньне.

– У вас усё бліскучае. Нават чаравікі, – раптам кажа Антаніна Васільеўна.

Віктар удае, што ня чуе, але тым ня менш нібы між іншым кідае позірк на свае чаравікі. Звычайныя лакаваныя танцавальныя мужчынскія чаравікі. Паціскае плячыма і працягвае танцаваць.

Сіняя атласная кашуля намакае ад поту на сьпіне і пад пахамі.

Мінае гадзіна – ён бесьперапынна танцуе. Па колькі разоў паўтарае адныя і тыя ж рухі. Кружляе. Кідаецца нагамі ўперад і ўбок. Круціць тазам.

– Вы верціце задніцай горш, чым якаясь… прапашчая жанчына, – зноў азываецца Антаніна Васільеўна.

– Вам не падабаецца?

Антаніна Васільеўна запінаецца.

– Ну, ня ведаю. Проста гэта выглядае непрыстойна.

– Танец – гэта заўсёды непрыстойна.

– Я калісьці танцавала ў народным ансамблі. Там было ўсё прыстойна. Я маю на ўвазе – мы не вярцелі задніцамі.

Віктар нічога не адказвае. Антаніна Васільеўна ніякавата перабірае пальцамі.

– Але я ня доўга танцавала. Кіраўнічка ансамбля сказала, што я не падыходжу. Сказала, што затоўстая. Хаця яна сама важыла ня меней ста кіляграмаў.

Жучка сонна падымае галаву і скуголіць.

– Вы яе прабачце, – апраўдвае Жучку Антаніна Васільеўна. – Жучка рэдка слухае музыку. Яна больш любіць чытаць.

Надзя – закадычная сяброўка Антаніны Васільеўны – прыходзіць раз-два на месяц, каб выпіць чаю і праверыць, ці ўсё ў парадку. Антаніна Васільеўна адчувае, калі Надзя мае прыйсьці, фізычна. Антаніна Васільеўна рэагуе на Надзю так, як некаторыя гіпэртонікі на зьмену надвор’я.

– Надзежда! Якая неспадзяванка! – выгукае з парога Антаніна Васільеўна.

Надзя стала Надзеждай дужа даўно. У часы сваёй маладосьці яна бесьперапынна напявала песьню «Надзежда – мой компас зямной».

– Як пажываеш? – Надзя шпаркім крокам заходзіць у вітальню, прыладжваецца ў крэсла каля вакна і працяжна ўздыхае. – Ну, расказвай, – кажа.

Антаніна Васільеўна ведае сцэнар беззаганна. Яна прысаджваецца на канапу поруч з Надзяй.

– А што расказваць? Усё па-старому.

Надзя толькі гэтага й чакае.

– Памёр Арцёмаў і Баляслаўскі. Арцёмаў ад інфаркту, Баляслаўскі ад цукровага дыябету.

Антаніна Васільеўна цьмяна прыгадвае Арцёмава і Баляслаўскага.

– Заўваж, – працягвае Надзя, – паміраюць іменна мужчыны. Іменна мужчыны.

– Па статыстыцы яны меней жывуць, – падтрымлівае размову Антаніна Васільеўна.

– Пры чым тут статыстыка, Антаніна! Мужчыны паміраюць па дзьвюх прычынах. Першая – іх заядаюць жоны, як, напрыклад, Арцёмава. Падумаць толькі – здаровы быў мужчына. Спортам займаўся! Другая прычына – алькаголь і няправільны образ жызьні.

Надзін позірк шугае па пакою ў пошуках кампраматаў. Надзя ўсё ведае і паўсюль пасьпявае. Надзя – сакратар Бога на зямлі.

– Можа, чаю, Надзежда?

– Давай. Толькі не забудзь дзьве лыжкі цукру. Не разумею, як можна піць чай бяз цукру.

Яны пераходзяць на кухню. Надзя бесцырымонна зазірае ў халадзільнік і ў кошык для сьмецьця, а Антаніна Васільеўна ўдае, быццам нічога не заўважыла. Усё ідзе па сцэнары.

– А ў цябе што новага? – пытаецца Антаніна Васільеўна, заліваючы чайнік з заваркаю кіпнем.

– Да так, арганізоўваю памаленьку сацыяльную жызьнь.

– Сацыяльную жызьнь?

– Уяві сабе. Дыскатэка для старычкоў. У пятніцу. Ты абязацельна мусіш быць.

Антаніна Васільеўна сьмяецца.

– Надзежда! Што ты прыдумала?! Якая дыскатэка?!

– Да ты мне яшчэ дзякаваць будзеш! – Надзя абражана надзьмувае малюсенькія выцьвілыя вусны. – Тры месяцы месца выбівала! Усё такое, жывая музыка, мужчын і жэншчын пароўну, мужчын дажа больш…

– Мужчыны ж паўміралі ўсе…

– Антаніна, не яхіднічай! Усе знаёмыя проста ў захапленьні. Даша Мечнікава сабе новы ўбор сьпецыяльна купіла. Рыхтуюцца бабы па поўнай праграме. Завіўкі, амаладжальныя маскі для ліца…

– Ты здурэла, Надзежда.

– А чаго здурэла?! Я цябе, Антаніна, не панімаю. Калі шэсьцьдзесят лет, то што – скласьці на грудзях рукі і сьмерці дажыдацца?! А тут – рэальная магчымасьць знайсьці сабе на старасьць мужыка.

Антаніна Васільеўна ад падскоквае ад хваляваньня.

– Ды на якога чорта ён мне здаўся?! Усё жыцьцё без мужыка абыходзілася, дык каб цяпер у мяне крыша паехала?!

– Не крычы, Антаніна, – Надзя складае рукі разам, быццам у малітве. – Я табе вось што скажу. У старасьці мужык нават больш патрэбны, чым у маладосьці. У маладосьці чых-пых, сама сабе туда-сюда – і добра. А на старасьць хочацца, каб хтосьці побач быў. Ня мне табе гаварыць. Сама знаеш. Толькі ў позу не панятна для каго стала.

– Пі чай, Надзежда, а то астыне.

Яны пэўны час моўчкі п’юць чай. Два чорныя крумкачы сядзяць на электрычных дратах за вакном. Антаніне Васільеўне добра бачна іхнія пыскі і дзюбы.

Надзя раптам, як гуска, выцягвае шыю, прыслухваючыся да чагосьці.

– Антаніна, – выгукае яна, – як ты гэта церпіш?! Музыка так грыміць, што ажно люстра трасецца!

Антаніна Васільеўна асьцярожна ставіць кубак з чаем на сподачак.

– Я бы на тваім месцы міліцыю выклікала!

– Я й выклікала, – спакойна кажа Антаніна Васільеўна. – Не дапамагае.

– Божа, якая маладзёж пайшла! Слухай, хочаш, я пайду туды і такое ім зладжу, што больш ніколі музыкі не захочацца!

– Ня трэба, Надзежда, я сама з гэтым разьбяруся.

– Ты заўжды была такая, – Надзя зноў складае ў малітве рукі. – Надта інтэлігентная, каб сябе абараніць.

Надзя апошні раз прабягаецца па кватэры, штосьці фіксуе сабе ў сваёй маленькай галаве, прыцмокваючы, і рушыць далей у пошуках новых плётак і сьмерцяў.

– Глядзі мне, Антаніна, як ня прыйдзеш на маю дыскатэку – абіжуся па гроб жызьні. У гэтую пятніцу. Я табе яшчэ нагадаю па тэлефоне. Ня хочаш мужыкоў, то хоць старых знаёмых пабачыш. А то сядзіш тут, як тхор у нары.

– Дзякуй богу, – мармыча сабе пад нос Антаніна Васільеўна, калі за Надзяй зачыняюцца дзьверы.

Але на спакой спадзявацца яшчэ зарана. Да вечара Антаніна Васільеўна будзе сьпяваць «Надзежда – мой компас зямной».

Антаніна Васільеўна спачатку нават не зразумела, што адбываецца.

Яна добра паспала, у яе нічога не балела, нічога ня сьнілася. Яна ўстала з ложка і па звычцы падышла да вакна. Упэўніцца ў тым, што сьвет яшчэ на месцы. І ён быў на месцы, але белы.

– Жучка, сьнег выпаў, – ціха кажа Антаніна Васільеўна.

Жучка з радасным гаўканьнем запрыгвае на падваконьне.

– Цяпер будзе лягчэй, – працягвае Антаніна Васільеўна. – Я люблю сьнег. Люблю зіму. Узімку ўсе людзі робяцца дзецьмі.

Антаніне Васільеўне страшэнна хочацца каляднай ежы. Куцьці і варэнікаў зь сялёдкай. Разам. Адной лыжкай куцьцю, другой – варэнік зь сялёдкай. Антаніна Васільеўна каўтае сьліну. Яна ўжо сто гадоў ня ела гэтых варэнікаў.

– Жучка, апранайся! Мы ідзем!

Антаніна Васільеўна наўсьцяж адчыняе шафу з вопраткай. Шафа забіта блузамі, сукенкамі і швэдрамі розных гадоў і фасонаў.

Так, думае Антаніна Васільеўна, сёньня я апрануся па-сьвяточнаму. Сёньня сьвята.

– Віктар, я вас віншую, – урачыста шчабеча Антаніна Васільеўна.

– З чым? – ляніва пытаецца Віктар.

– Зь першым сьнегам.

Антаніна Васільеўна падабаецца сабе. Яна становіцца пасярод люстэркавага пакою, разглядваючы свой убор з усіх бакоў.

– Я вас не пазнаю, Антаніна Васільеўна, вы апрануліся як сапраўдны клоўн! Што за блузка?! Што за спадніца?! Вы сабраліся ў бардэль?

Віктар насалоджваецца кожным сваім словам. Вока за вока, думае ён.

– А басаножкі? На вуліцы зіма, а вы ў басаножках. Антаніна Васільеўна, з вамі ўсё добра?

– Хлопча, сёньня ў мяне дужа добры настрой, і вам ня ўдасца яго сапсаваць. Хутчэй наадварот.

– То бок вы МНЕ сапсуеце настрой?

Антаніна Васільеўна прапускае ягоную рэпліку міма вушэй.

– Мне прыйшла ў галаву геніяльная ідэя, Віктар.

– Я ўжо яе баюся!

– Ну чаго вы так адразу, – Антаніна Васільеўна прысаджваецца на зэдлік. – Вы мне падабаецеся акурат за сьмеласьць.

Віктар выключае магнітафон.

– Разумееце, – пачынае Антаніна Васільеўна, – мяне заўсёды баяліся. Вы не пыталіся, а я вам не казала… Я амаль сорак гадоў прапрацавала ў школе…

– Я мусіў бы здагадацца, – Віктар корчыць тэатральную грымасу. – Вы абсалютна неадэкватная. Кажуць, настаўнікаў са стажам не дапускаюць сьведчыць у суд. Надта зьменлівы псыхалягічны стан…

– Малады чалавек! Сачыце за сваім языком!

Антаніна Васільеўна нэрвова ёрзае на зэдліку.

– Ня стойце слупом. Прысядзьце, – кажа.

Віктар абапіраецца лакцямі на падваконьне.

– У гэтым пакоі адзін зэдлік, і вы занялі яго.

Ён гарэзьліва ўсьміхаецца, і Антаніна Васільеўна заўважае, што ёй гэта падабаецца.

– Я выкладала літаратуру.

– Ого! Я думаў матэматыку. Як правіла, матэматычкі самыя нясьцерпныя. Тая, што вучыла мяне, яе звалі Міраслава Мікалаеўна, дык вось – яна любіла біць дзяцей указкай па пальцах.

– Я ніколі ня біла сваіх вучняў! – выбухае Антаніна Васільеўна і ўжо спакойней дадае: – Яны й без таго мяне баяліся.

– Я лічу, што гэта няправільна.

– Я таксама так лічу. Але вучні ўсё роўна баяліся. Хоць я ніколі нават голас не павышала. Я была добрым настаўнікам.

– Магу сабе ўявіць.

У Антаніны Васільеўны гараць шчокі.

«Калі б ён мог пабачыць мяне тады, сорак гадоў таму, ці спадабалася б я яму?»

Антаніна Васільеўна ўстае з зэдліка і адварочваецца. Бачыць у люстэрках адлюстраваньне ягонага адлюстраваньня. Яно зь цікавасьцю за ёй сочыць.

– Антаніна Васільеўна, вы так роўна трымаеце сьпіну, што шмат хто з бальнікаў вам бы пазайздросьціў.

– Мая нябожчыца бабця штурхала мяне кулачкамі ў сьпіну, калі я сутулілася. Я дагэтуль часам адчуваю гэтыя кулачкі.

Антаніна Васільеўна глыбока ўдыхае.

– Але вось што я вырашыла… падумала. Я буду выкладаць вам літаратуру.

Віктар зьдзіўлена акругляе вочы.

– Вось жа вы за сваімі танцамі ўсё прафукалі, хіба не? Сумняюся, што вы прачыталі болей чым дзесяць кніжак. Так, я даю вам ня болей за дзесяць кніжак.

– Антаніна Васільеўна, але…

– Гэта ня будзе займаць шмат часу. Колькі гадзінаў на тыдзень. Вы не ўяўляеце, як шмат цікавага я магу расказаць. Літаратура – гэта сьветапогляд. Безь літаратуры вы ніхто. Вош дражашчая.

Віктар маўчыць.

– Ня думайце, нават для таго, каб танцаваць, трэба ведаць літаратуру. Вы ня зможаце безь літаратуры добра танцаваць. Танцы – гэта ня мова цела, як вы сабе думаеце, гэта мова… душы…

О божа, што я пляту, думае Антаніна Васільеўна.

– Але мне не патрэбныя ўрокі літаратуры.

Антаніна Васільеўна глядзіць на яго і запэўніваецца, што гэта праўда. Ён не жартуе. Яму не патрэбныя ўрокі літаратуры. Ён гаворыць сур’ёзна і канчаткова.

Антаніна Васільеўна здрыгаецца нібы ад удару. Чуе, як кроў сьцякае ў ногі, чуе, як драбнюткія кулачкі цярэбяць сьпіну, і голас бабці аднекуль зь сярэдзіны: «Ты, варожэ крывавы, табе толькі гулькі ў галаве».

Дурышча, думае Антаніна Васільеўна, якая ж я дурышча!

Яна моўчкі кідаецца прэч з пакою, а Жучка, выскаліўшы зубы, тройчы люта гаўкае на Віктара і тапоча ўсьлед за гаспадыняй.

– Ты прыйшла! Маладзец! Я знала, што ты прыйдзеш!

Надзя абдымае Антаніну Васільеўну. Ад Надзі патыхае задушлівым малінавым пахам за дзесяць грывень.

– Як табе наша дыскатэка? Супер, праўда?

Антаніна Васільеўна аглядае зь дзясятак баб рознага стану захаванасьці, з кавенькамі і без, размаляваныя, урачыстыя, падобныя да манструозных лялек. Дзяды – іх пяцёра – ніякава стаяць слупамі побач, намагаючыся схавацца адзін за аднаго. Яшчэ двое – музыкі. Сядзяць на мініятурных раскладных зэдлічках і граюць на парэпаных баянах.

– І музыка жывая. Усё, як мае быць, – гаворачы гэта, Надзя квітнее і пахне яшчэ мацней.

Музыкі заводзяць якісьці настальгічны венскі вальс. Дзьве бабы, наўрад ці знаёмыя між сабой, без аніводнага слова, без анінайменшай эмоцыі на абліччы, бяруць адна адну пад рукі і, як быццам драўляныя, тут жа, на месцы, перасоўваюць ногі, імітуючы танец.

– Я ня думала, што дыскатэка, як ты, Надзежда, гэта называеш, будзе ў пераходзе мэтро, – кажа Антаніна Васільеўна.

Надзя загадзя падрыхтавала сабе контраргумэнты.

– Дарагуша, – выкрыквае яна, – гэты пераход на «Тэатральнай» – самае падыходзячае месца для нашай дыскатэкі! Паглядзі – нібы сапраўдная бальная заля. Паўсюль мармур, падлога што нада, калоны. А якая акустыка – толькі паслухай!

Венскі вальс у разгары. Іншыя бабы, беручы прыклад з найсьмялейшых, таксама разьбіліся на пары і танчаць. Дзяды нэрвова паляць у старонцы.

– Апроч таго, – працягвае Надзя, – у гэтым пераходзе ніколі не бывае людна.

– Дзякуй богу, – мармыча Антаніна Васільеўна.

Адзінокія пасажыры, час ад часу заходзячы і выходзячы з мэтро, на момант спыняюцца, заварожана гледзячы на дзейства.

– Яны глядзяць на нас, як на заапарк, – кідае Антаніна Васільеўна.

– Да яны завідуюць, Антаніна! Паглядзі, як бабы разгуляліся. Нічо-нічо. Зараз і мужыкі пойдуць у абарот. Кстаці, гэта яшчэ адна прычына, чаму я вырашыла рабіць дыскатэку тут. Каб нагадаць обшчэству пра нас – старычкоў. Каб обшчэства пабачыла нас. Што мы яшчэ ня кончаныя.

– Але мы ўжо кончаныя, Надзежда…

Згорблены дзядок зь юрлівай усьмешкай вынырвае перад Антанінай Васільеўнай:

– Патанцуем, гражданачка?

– Я не танцую, – сувора адрубае Антаніна Васільеўна.

– Адмаўляць дуж-ж-жа некультурна, – дзядок усьміхаецца яшчэ юрлівей, усёй сваёй пажоўклаю ўстаўной сківіцай, і настойліва цягне Антаніну Васільеўну за локаць.

Надзя па-змоўніцку ёй падміргвае.

– Вы не разумееце, што вам гавораць? – Антаніна Васільеўна перакрыквае вальс. – Я не танцую.

– Але чаму? Я вам ня нраўлюсь?

– У мяне замок на правым боце разышоўся!

Кавалер імгненна пакідае Антаніну Васільеўну ў спакоі і вяртаецца да зануджанага мужчынскага таварыства.

– Ты ж настаўніца, Антаніна, – шэпча Надзя.

Яна пачырванела як рак, гатовая прыдушыць Антаніну Васільеўну голымі рукамі.

– Ты пазорыш мяне як арганізатара.

– Але я сказала праўду, Надзежда, паглядзі, – Антаніна Васільеўна нахіляецца і дэманструе Надзі заіржаўлены замок на правым боце.

– Не юродствуй! Ты ўжо зусім псіхічная?

– А што я такога сказала?

– Ну знаеш, Антаніна!..

Надзя паварочваецца і ідзе да адфутболенага Антанінай Васільеўнай дзядка.

– Можна вас запрасіць патанцаваць, Канстанцін Канстанцінавіч?

– Канешна, гражданачка!

– Вы, Канстанцін Канстанцінавіч, не зьвяртайце на маю падругу ўвагі. Яна трохі не ў сабе. Літаратарша, знаеце. А гэта ў ніх прафесіянальнае.

Антаніна Васільеўна падымаецца зь пераходу на паверхню і ідзе па вуліцы Пушкінскай у бок парка Шаўчэнкі. Падае мокры сьнег. Халява правага бота целяпаецца па асфальце. Пясец на каўнеры бардовага дэмісэзоннага палітона «джэрсі» намок і са стрыжанага стаў лысым.

Якая я вартая жалю сёньня, думае Антаніна Васільеўна. Аж прыемна.

Голыя і чорныя кароны навакольных дрэваў чамусьці нагадваюць Антаніне Васільеўне чыгуначныя каляіны.

Яна заходзіць у бязьлюдны парк і запавольвае хаду.

У парку трэба хадзіць так, нібы ў цябе пульс дваццаць удараў на год, думае.

Каля помніка Шаўчэнку Антаніна Васільеўна сядае на мокрую, прыцярушаную сьнегам лаўку.

Я падобная да бяздомнай алькагалічкі, думае Антаніна Васільеўна, але што з таго? Чым яна горшая за мяне?

Антаніна Васільеўна ўзгадвае тую алькагалічку, якую бачыла нядаўна па тэлевізары. Алькагалічка месяц як выйшла зь вязьніцы. Валасы яшчэ не пасьпелі адрасьці. Такая прыпухлая і чорная. Яна сядзела на лавачцы ў нейкім парку, магчыма, нават парку Шаўчэнкі, і казала журналісту: «У мяне няма пашпарта. Згубіла. І грошай няма, каб новы пашпарт зрабіць. Ніхто мяне не шчытае чалавекам. А ў кансьцітуцыі запісана, што кажды чалавек – лічнасьць. Я – лічнасьць. Зрабіце што-небудзь для мяне».

На лаўку да Антаніны Васільеўны падсаджваецца мужчына гадоў сарака, апрануты так, як апранаюцца рыбакі ў непагадзь. Пад пахаю ў яго каробка з шахматамі.

– Шахматы? – кажа Антаніна Васільеўна. – Пагуляем?

Мужчына грэбліва аглядае Антаніну Васільеўну.

– Я іграю на дзеньгі.

– Я згодная. Стаўлю свае боты… то бок пяцьдзясят грывень.

Мужчына яшчэ раз аглядае Антаніну Васільеўну, але гэтым разам з насьцярогай.

– Ты падасланая?

– Не, я настаўніца.

Мужчына вагаецца.

– Пакажы дзеньгі, каб я бачыў, што яны ў цябе вабшчэ ёсьць.

Антаніна Васільеўна дастае з кішэні пяцьдзясят грывень.

– Ідзём пад навес. Тут фігуры намокнуць.

Яны ідуць у скверык побач з грамадзкімі туалетамі.

Мужчына маланкава расстаўляе на дошцы фігуры.

– Ты хоць іграць умееш? – пытае Антаніну Васільеўну.

Тая не адказвае і робіць першы ход белымі.

Праз дваццаць хвілін супраціўнік Антаніны Васільеўны зьдзіўлена выгукае:

– А ты, дамачка, на выйгрыш граеш!

– Я заўсёды выйграю. Праз два хады мат, – спакойна кажа Антаніна Васільеўна. – Давай пяцьдзясят грывень.

3

– Віктар?

– Вы ўжо тыдзень не прыходзіце. Я спалохаўся, што штосьці здарылася.

– Не перажывайце. Я пакуль не зьбіраюся паміраць.

Віктар топчацца на ўваходным дыванку Антаніны Васільеўны. Гэты дыванок калісьці быў ейнай улюбёнай начной сарочкай.

– Можа, хочаце чаю зь печывам?

Віктар заходзіць у калідор і далікатна разуваецца.

У гэтай кватэры за сорак гадоў, апроч сантэхнікаў, не было ніводнага мужчыны, думае Антаніна Васільеўна.

– Вы сумавалі па мне? – пытаецца Антаніна Васільеўна і ўсьміхаецца. Ёй раптам робіцца добра і ўтульна.

– Я прывык з вамі спрачацца, – Віктар таксама ўсьміхаецца. У ягоных вачах зьявіўся прывычны гарэзьлівы агеньчык.

– Што ж, давайце паспрачаемся.

– Давайце.

Антаніна Васільеўна похапкам прысьцілае ложак, адначасова пры гэтым адсоўваючы купу кніжак на падлозе ў куток.

– Сядайце ў крэсла каля вакна. Яно спэцыяльна для гасьцей.

Віктар сядае ў крэсла.

– Што вы зараз чытаеце? – пытаецца.

– Ветлівасьць вам не пасуе, Віктар. Са мною не абавязкова гаварыць пра кніжкі.

– Мне сапраўды цікава.

– Я ўжо не чытаю нічога новага. Толькі перачытваю.

Антаніна Васільеўна ставіць на часопісны столік талерку з аўсяным печывам і два кубачкі.

– Вы п’еце чай з цукрам?

– Без.

– Колькі вам гадоў, Віктар?

– Дваццаць. А вам?

– Дваццаць пяць.

– Выглядаеце маладзейшай.

– Дзякую.

Жучка зь недаверам паглядае на госьця.

– Што вы цэлымі днямі робіце, Антаніна Васільеўна?

– Старэю.

– Гэта, напэўна, дужа нудна.

– Ну чаму. У пятніцу я была на дыскатэцы, напрыклад.

– На дыскатэцы?

– Вы зьдзіўлены? Так, на дыскатэцы. І мела шалёны посьпех у кавалераў.

– Віншую, – Віктар адкідваецца на сьпінку крэсла. – Але я вам ня веру. Вы ня ўмееце танцаваць.

Антаніна Васільеўна абурана ўсплёсквае далоньмі.

– Я ўмею танцаваць! Пэўны час я танцавала ў народным ансамблі, я казала.

– На дыскатэках граюць «падаляначку»?

– Слухайце, нахабны малады чалавек! Не абавязкова ўмець танцаваць, каб мець посьпех у кавалераў!

Віктар устае з крэсла.

– Пакажыце, як вы танцуеце.

Ён дэманстратыўна выходзіць на сярэдзіну пакоя.

– Хадзіце сюды. Патанцуем.

– Ды ну вас!

– Баіцёся?

– Я нічога не баюся.

Антаніна Васільеўна становіцца насупраць Віктара.

– Толькі, калі ласка, без выкрутасаў задніцай.

– Як скажаце.

Антаніна Васільеўна зь першага ж кроку наступае яму на нагу.

– А што мы ўвогуле танцуем?! – ці то вінаваціць, ці то апраўдваецца яна.

– Павольны вальс.

– Ненавіджу павольны вальс.

– Як даўно вы танцуеце?

– З васьмі гадоў.

– А чаму ўвогуле пачалі?

– Маю стрыечную сястру аддалі на бальныя танцы, але яна саромілася хадзіць туды адна. Я мусіў суправаджаць яе тыдзень для падтрымкі. За гэты тыдзень сястра кінула танцы. Я застаўся.

– Чаму?

– Ня ведаю.

– Вы адна? У вас няма мужа, дзяцей?

– Нікога няма.

– Ну так, я разумею. З вамі дужа цяжка.

– Ня так цяжка, як падаецца. Проста мне ніхто ня быў патрэбны.

– А зараз?

– Зараз тым больш.

– Вы падманваеце альбо мяне, альбо сябе.

– Я ніколі не падманваю.

– Які танец вам падабаецца найбольш?

– Самба і румба.

– Які найцяжэй танцаваць?

– Павольны факстрот.

– А я ненавіджу павольны вальс.

– Я ўжо гэта чуў. Чаму? Павольны вальс – найпрыгажэйшы з танцаў.

– Вальс зарамантычны для мяне.

– Дзіўна. Жанчыны, як правіла, рамантычныя.

– Я не жанчына. Я старая баба.

– Чаму ў Жучкі такі куцы хвост?

– Жучцы прышчаміла хвост дзьвярыма ліфта. Яна зь пярэпалаху рванулася і засталася пры сваіх інтарэсах. З таго часу баіцца ў ліфт заходзіць. Зьбягае ўніз па лесьвіцы.

– Разумная.

– Не, проста мае добрую памяць.

Антаніна Васільеўна прыносіць яшчэ чаю.

– Ну, і як я танцую? – пытаецца яна ў Віктара.

– Жахліва. А ўсё таму, што апускаеце галаву.

– Я сачу за нагамі. Каб яны не заблыталіся.

– Ня трэба сачыць за нагамі. Трэба сачыць за рытмам. І за партнэрам. Партнэр вядзе – партнэрка яму падпарадкоўваецца.

– Я ня звыкла некаму падпарадкоўвацца.

Віктар паціскае плячыма.

– Гэта ўсяго толькі законы танцу.

– Не рабіце рэзкіх рухаў! Павольна павярніце галаву і паглядзіце ў вакно.

– А што там?

– Два крумкачы. Сядзяць на электрычным дроце.

– І што тут такога?

– Я іх часта бачу. Амаль кожны дзень. Пастаянна. Яны прылятаюць сюды паглядзець на мяне.

– Навошта вы ім, Антаніна Васільеўна?

– Я таксама ў сябе гэта пытаю. Навошта я ім?

4

Навошта я ім?

Антаніна Васільеўна глядзіць на крумкачовую пару, а тая на яе. Цікава, колькі яны жывуць? Напэўна, так, як людзі. Значыць, гэта можа быць тая самая пара. Антаніна Васільеўна добра яе памятае.

Вось яна – маладая і ўпэўненая ў сабе настаўніца літаратуры – спускаецца па школьнай лесьвіцы з трэцяга паверха. Бора – настаўнік геаграфіі – стаіць на прыступках, нібы проста, але насамрэч чакае Антаніну Васільеўну. Бора робіць так апошнія паўгады.

– Як у вас справы, Антаніна Васільеўна? – весела кажа Бора. – Колькі сёньня правялі ўрокаў? Як паводзіў сябе 6-ы «б»?

– На якое з трох пытаньняў мне адказваць?

Антаніна Васільеўна ляніва ўсьміхаецца Бору, і Бора зьзяе.

– Можаце не адказваць увогуле! Я бачу, што ўсё добра!

Пэўны час яны моўчкі разам спускаюцца па лесьвіцы.

Бора зьзяе.

Антаніна Васільеўна ляніва ўсьміхаецца.

Знаёмыя настаўніцы, прабягаючы міма, хітра падміргваюць Антаніне Васільеўне. Антаніна Васільеўна чырванее. Нават трохі злуецца.

– Бора, – ціха кажа яна, працягваючы пры гэтым усьміхацца, – навошта вы мяне пастаянна вычэкваеце на лесьвіцы пасьля ўрокаў?

– Вычэкваю? Што вы такое кажаце, Антаніна Васільеўна?! Я выпадкова там стаяў…

Другі паверх.

– Ну добра, не выпадкова, – мармыча Бора. – Я падумаў, можа, я правяду вас дадому?

– Навошта?

– Пагаворым па дарозе.

– Пра што?

– Прыдумаем.

Антаніна Васільеўна не адказвае. Ногі робяцца драўлянымі. Яна прадбачыла штосьці падобнае, але ня ведала, як зрэагуе. І зараз ня ведае. Галава ідзе кругам. Думкі блытаюцца.

Вось яна – любоў? Антаніне Васільеўне робіцца неяк непрыемна. Яна зусім усё ня так сабе ўяўляла. Зусім ня так. Любоў мусіла прыйсьці іначай. Любоў – гэта ня Бора.

Але калі ўсё-такі Бора?

Антаніна Васільеўна скоса пазірае на Бору, а той зьзяе ў адказ. Страшэнна па-дурному. Боравы вусны падаюцца Антаніне Васільеўне занадта, аж непрыстойна пухкенькімі як для мужчынскіх. Яна ўяўляе гэтыя вусны на сабе, на сваіх вуснах, і горла зводзіць спазмам агіды.

Усе закаханыя людзі выглядаюць па-дурному, думае Антаніна Васільеўна.

– Мы можам пагаварыць пра падарожжы, – няўпэўнена прапануе Бора.

Першы паверх.

– Я, ведаеце, настаўнік геаграфіі.

– Ведаю.

– Я шмат дзе хацеў бы пабываць. Напрыклад, у Буэнас-Айрэсе. А вы?

Яны выходзяць са школы. Яшчэ пяць парадных прыступак, і яны разьвітаюцца. Антаніна Васільеўна пойдзе направа, Бора – налева.

І тут Антаніна Васільеўна заўважае іх. Крумкачовая пара на дрэве ў школьным двары. Глядзіць проста на яе. Зь цікавасьцю прыадкрыўшы дзюбы. Зь нейкім ненатуральным іншасьветным інтарэсам.

Антаніна Васільеўна замірае.

Галоўнае – вытрымаць позірк, чамусьці думае. Чапляецца за ўласную нагу і ляціць па прыступках уніз.

Страшны боль прастрэльвае ўсё цела. У вачах цямнее.

– Антаніна Васільеўна! – чуе над сабой. – Антаніна Васільеўна! З вамі ўсё ў парадку?!

Расплюшчвае вочы і бачыць над сабой усхваляванага Бору, ягоныя пухкія вусны, бачыць любоў ува ўсёй сваёй красе, ад якой няма куды схавацца.

– Не чапайце мяне! – штомацы крычыць АнтанінаВасільеўна. – Не чапайце мяне!!!

Крычыць так, што са школы на крык зьбягаюцца настаўнікі і вучні. Абступаюць Антаніну Васільеўну, а яна ляжыць на асфальце, ня маючы сілы падняцца.

– Антаніна Васільеўна, – Бора пяшчотна бярэ яе за руку, – што ў вас баліць, скажыце мне? Дзе баліць?

У Антаніны Васільеўны разьдзьмуваецца на шыі жылка ад гневу і нянавісьці.

– У яе балявы шок, – кажа Бора. – Расступіцеся. Выклічце «хуткую». Антаніна Васільеўна, – зьвяртаецца ўжо да яе, – зараз прыедзе «хуткая». Ня рухайцеся.

Антаніна Васільеўна вырывае ў Боры сваю руку. Раскрывае рот і гарлае так, як ніколі да і пасьля ў сваім жыцьці:

– Ідзіце ў ср-р-раку! Згіньце! Правальвайце ў Буэнас-Айрэс!

Надзя зьяўляецца па графіку. Гэтым разам яна паводзіцца стрымана, даючы зразумець, што яшчэ дагэтуль абражаная і чакае заслужаных выбачэньняў.

– Ты, Надзежда, прабач мяне, – кажа Антаніна Васільеўна, – я павяла сябе непрыгожа. Ня трэба было ісьці на дыскатэку ў старых ботах.

– Ну да, непрыгожа ты павялася, – Надзя зазірае ў лядоўню і кошык для сьмецьця. – Але ізьвіненія прынімаюцца. На то і ё падругі, каб усё прабачаць.

– Як Канстанцін Канстанцінавіч?

– Харашо. Занімацельны мужчына. Вясёлы.

Антаніна Васільеўна ціхенька напявае: «Надзежда – мой компас зямной».

– Антаніна, ты як-та ўстала выглядаеш, – кажа Надзя.

– Пагана сплю апошнім часам. Са мною так заўжды на пачатку зімы.

– Не разумею, як бяссоньніца зьвязана зь зімой. Прынімай таблеткі. Я ўжо пяць гадоў іх прынімаю. Сплю, як харок.

– Баюся. Мне здаецца, што ад таблетак сон нездаровы.

– Нармальны сон! Што ты такое гаворыш?!

Надзя нарэшце ўсаджваецца ў крэсла каля вакна.

– А ў цябе атапленіе дагэтуль не ўключылі?!

– Не ўключылі.

– Безабразіе! Антаніна, жалавацца трэба!

– Не хачу псаваць сабе нэрвы.

– Так і запаленьне лёгкіх лёгка атрымаць!

– Будзеш чай піць, Надзежда?

– З цукрам.

Антаніна Васільеўна робіць чай, а Надзя дакладвае апошнія навіны з жыцьця сьмяротных.

– Знаеш, хто помер? Бора-геаграфік.

Антаніна Васільеўна маўчыць.

– Помніш яго?

– Не.

– Як ня помніш?! Мусіш! Ён бегаў за табой не адзін год.

– Ніхто за мной ня бегаў.

– Яшчэ й як бегаў. Уся школа пра вас сплетнічала. Ну прызнайся, Антаніна, у цябе зь ім было?

– Я ня ведаю, пра каго ты гаворыш, Надзежда.

– Ну такі невысокі, трохі неапратны. Геаграфію прэпадаваў. Губаты такі.

– Пі чай, Надзежда.

– Няхай ахалоне.

Надзя пільна назірае за Антанінай Васільеўнай. У Антаніны Васільеўны ледзь заўважна дрыжаць рукі.

– Странная сьмерць, – асьцярожна працягвае Надзя. – Жанаты ня быў. Паганых звычак ня меў. Проста памёр.

– Такое таксама часам здараецца.

Надзя падрываецца з крэсла. Па-ваярску распраўляе плечы.

– От навошта ты так вядзеш сябе, Антаніна?!

– Як?

– Ты прэкрасна помніш геаграфіка, толькі ўдаеш, што ня помніш!

– Навошта мне такое рабіць?

– От і я думаю, навошта?! Корчыш ізь сябе прынцэсу! Усю жызьнь корчыш ізь сябе прынцэсу!

– Надзежда, гэта няпраўда.

– Праўда! Памятаць нейкага Бору-географа надта ўнізіцельна для цябе, да?

– Што ты нясеш, Надзежда?!

Антаніна Васільеўна таксама падрываецца.

Так стаяць адна насупраць другой: сакратар Бога на зямлі і злосны неплацельнік Божых падаткаў.

– Так заўжды было, – цэдзіць Надзя скрозь устаўныя зубы, – ты – прынцэса-літаратарша, гардзячка, а я ўсяго ліш масавік-зацейнік. Але цяпер сітуацыя зьмянілася, Антаніна. Час нас зраўнаў. Цяпер мы роўныя, Антаніна! Цяпер мы знаеш хто? Я табе скажу. Пенсіянершы.

На бледным абліччы Антаніны Васільеўны не варушыцца ніводны нэрв.

– Ты права, Надзежда, – нарэшце кажа яна, – я памятаю Бору. Я схлусіла, што ня памятаю. Мне было сорамна.

Надзя ўсплесквае далоньмі:

– Чаго стыдна?! Луччай падруге сазнацца сорамна???

– Шмат гадоў прайшло.

– Прызнавайся, – салодка бразгоча Надзя, – што ў вас было?

– Раман быў.

– О!!! Та мы ўсе здагадваліся. Але ты так надменна сябе зь ім на людзях вяла, што мы не былі ўвераны на сто працэнтаў. І як доўга?

– Ня ведаю. Год. Можа, болей.

– О!!! І чаго вы не пажаніліся, Антаніна?

Антаніна Васільеўна адварочваецца да вакна.

– Ён не захацеў, – кажа.

– Ня можа такога быць! Бора быў улюблёны ў цябе па вушы.

– Любоў мінае.

Надзя ліхаманкава супастаўляе ў розуме плёткі і факты і ўрэшце спачувальна ўздыхае.

– Бедная. Чаго ж ты ўсё трымала ў сабе? Не падзялілася са мной сваім горам…

Антаніна Васільеўна адчыняе вакно і раскрошвае аўсянае печыва на падваконьні.

Два крумкачы імгненна падлятаюць і падбіраюць крошкі дзюбай.

– Антаніна! Ты гадуеш крумкачоў?!

– А што тут такога?

– Першы раз такое бачу.

– Гэта ручныя крумкачы. Яны мае сябры, – Антаніна Васільеўна вымучвае кіслую ўсьмешку. – І ўвогуле, я ня ведаю, ці гэта крумкачы, ці галкі, ці грачы, ці груганы.

– Ты будзь з крумкачамі астарожная, Антаніна, – Надзя апранае палітон. Ейная місія на сёньня скончылася. – Нядаўна па тэлевізару перадавалі, што крумкачы ў гарадах агрэсіўныя сталі. Цэлымі бандамі нападаюць на галубоў і дажа на бяздомных псоў. Глядзі – скора да людзей дабяруцца. Яны мне ніколі не нравілісь.

Гэта сьмешна, думае Антаніна Васільеўна, гэта так сьмешна, што аж балюча.

Але ўсё ж.

Яна заходзіць у абутковую краму «Ўсё па 50 грывень». Крама перапоўненая. Антаніна Васільеўна павольна аглядае палічкі з жаночымі ботамі. Усе яны амаль нічым не адрозьніваюцца між сабой. Усе чорнага колеру.

Гэтую краму трэба было б назваць «Усё па-чорнаму», думае Антаніна Васільеўна. Бярэ адзін бот у рукі, і ёй здаецца, што бот папяровы – такі лёгкі.

Мілавідная чарнявая дзяўчына падыходзіць да Антаніны Васільеўны з прафэсійнай усьмешкай на твары.

– Хочаце прымерыць? – пытаецца.

– Ня ведаю напэўна, але скажыце, – Антаніна Васільеўна мнецца, – скажыце, гэтыя боты не папяровыя?

– Вядома, не папяровыя! Адкуль вы такое ўзялі? Некаторыя нават скураныя!

– Я падумала, можа, гэта абутак для… нябожчыкаў.

Прафэсійная ўсьмешка застывае на твары дзяўчыны.

– О, ня трэба мяне шкадаваць! – спахопліваецца Антаніна Васільеўна. – Я ня маю нічога супраць абутку для нябожчыкаў. Проста некаторыя зь іх дужа паганай якасьці і разьлязаюцца ад першай слоты.

Антаніна Васільеўна мерае адну пару, потым другую, потым трэцюю.

– Гэтыя зацесныя, – кажа яна дзяўчыне-кансультанту. – А ў гэтых дужа гостры нос. Баюся, што каго-небудзь імі закалю. А гэтыя, трэція, яны проста жахлівыя. Мне патрэбныя такія, якія б мелі мяккую падэшву.

– А, я разумею, – адгукаецца дзяўчына, – каб мазалі не націралі?

– Каб зручна было танцаваць.

Сьмешна, аж балюча, думае Антаніна Васільеўна.

Ён танцуе – Антаніна Васільеўна сядзіць на зэдліку ў кутку і назірае.

Потым раптам устае і кажа:

– Я купіла сабе новыя боты. У пятніцу зноў іду на дыскатэку.

– Ніводны мужчына цяпер ня выстаіць супраць вашых чараў, – весела адпавядае Віктар.

– Ніводны. Я буду танцаваць.

– Вы ж ня ўмееце.

– Вы мяне навучыце.

– Баюся, да пятніцы мы наўрад ці пасьпеем.

– Я хутка вучуся.

– Чаму вы танцуеце адзін, Віктар? Я заўсёды думала, што для танца патрэбны двое.

– У мяне была партнэрка. Яе звалі Ліля. У мінулым месяцы мы разышліся.

– Чаму?

– Пасварыліся.

– А! Я разумею. Сардэчныя справы.

– Не. Я ня блытаю танцы і любоў. Ліля падчас трэніровак не карысталася антыпэрсьпірантам. Мяне гэта бясіла.

– Антаніна Васільеўна, вы хочаце ўсё зрабіць самі. Гэта няправільна. Вы зусім не выкарыстоўваеце мяне, калі танцуеце.

– Я вам не давяраю.

– Дарэмна.

– Хіба?

– Колькі кніжак вы прачыталі?

– Ня ведаю. Не лічыў.

– Тады так: якую кніжку вы прачыталі апошнюю?

– «Гары Потэра».

– І як? Спадабалася?

– Так.

«Ён яшчэ дзіця»,– думае Антаніна Васільеўна.

– У мяне дэжа вю! Я ўжо гэта бачыў. Вас тут. Што мы танцуем.

– Добра.

– Адкуль гэта?!

– Ну, у мяне ёсьць свая тэорыя… Я думаю, што гэта ўсё нам сьнілася. І калі-нікалі мы ўзгадваем свае сны.

– Я таксама так думаю! Але тады атрымліваецца, што мы спачатку бачым сваё жыцьцё ўва сьне, а ўжо потым яго жывем.

– Акурат так і атрымліваецца.

– Тупа неяк.

– А ў школе вы што-небудзь чыталі?

– Ну. Чытаў. Штосьці.

– «Мадам Бавары» Флабэра чыталі?

– Не.

– А Дастаеўскага?

– Той, каторы Фёдар?

– Той, каторы «Браты Карамазавы», «Бесы».

– Не. Не чытаў.

– А Франца Кафку?

– Не чытаў. Усё вельмі страшна, так?

– Але ж вы чулі пра Кафку… Ведаеце, хто гэта?

– Ніколі ня чуў.

– У вас была паганая настаўніца літаратуры.

– Антаніна Васільеўна, зь якога вока?

– Што?

– У вас вейка ўпала. Зь якога вока?

– Віктар, я вас не разумею.

– Ёсьць такая гульня. Вы ня ведаеце? У вас упала вейка з вока. Калі адгадаеце, зь якога, бярэце вейку, загадваеце жаданьне і кладзеце вейку за пазуху. Жаданьне спраўдзіцца.

– Вось яно што. Так, я ведаю такую… гульню. Зь левага вока.

– Адгадалі. Загадвайце жаданьне.

«Дзіця»,– думае Антаніна Васільеўна і загадвае жаданьне.

– Як пажываюць вашыя крумкачы? Далей глядзяць?

– Уласна, я ня ўпэўненая, што гэта крумкачы. Гэта могуць быць і галкі, і гракі, і груганы. Але так. Глядзяць.

– У вас, Антаніна Васільеўна, напэўна, ёсьць наконт іх якая-небудзь свая тэорыя.

– Ёсьць. Я думаю, крумкачы мне зайздросьцяць.

– Чаго гэта?

– Бо я адна, а яны заўсёды ўдвох.

Ужо трэція суткі, думае Антаніна Васільеўна, лежачы ў ложку. Мне трэба трохі паспаць.

Пераварочваецца на правы бок. Чуе, як тахкае сэрца. Лічыць удары. На сто дваццатым кладзецца на сьпіну.

– Няўжо я чагосьці чакаю? – пытаецца сама ў сябе.

Жучка ціхенька скуголіць у нагах.

Ад самага ранку пачынае апранацца, доўга круціцца перад люстэркам, падфарбоўвае вусны, кропіцца духамі, прывезенымі дзесяць гадоў таму з Польшчы. Абувае новыя боты.

– Антаніна Васільеўна, я прама вас не пазнаю, – кажа Антаніне Васільеўне дворнічка Люся, цягнучы вонкі выкінутую кімсьці старую лядоўню. – Вы так пахарашэлі.

– Не прыдумляйце, Люся, куды мне харашэць?

– Ды вы яшчэ зусім не старая, Антаніна Васільеўна!

Заходзіць у кватэру паверхам ніжэй. Адтуль лунае якаясьці незвычайная як для бальнага танцу музыка. Такую музыку Антаніна Васільеўна называе «упц-упц-упц».

Пасярод пакою скачуць тры маладыя дзяўчыны ў куцанькіх майках і шырачэзных спартовых штанах. Заўважыўшы Антаніну Васільеўну, спыняюцца і зьдзіўлена пераглядаюцца між сабой.

– Добры дзень, – няўпэўнена кажа Антаніна Васільеўна, – вы, напэўна, ягоныя напарніцы?

 – Што?

– Я… да Віктара. Яго тут няма?

– Да каго?

Прыгожая бялявая, відавочна, старэйшая сярод дзяўчат, усё бярэ на сябе.

– Тут няма ніякага Віктара. Вы памыліліся.

– Але ён быў тут яшчэ тры дні таму, у пятніцу.

– Мы ня ведаем, хто быў тут у пятніцу. Сёньня ў нас першы дзень арэнды.

Антаніна Васільеўна яшчэ нічога не разумее, але адчувае, як патроху пачынаюць дрыжаць калені.

– Што значыць «першы дзень»?

«Першы дзень, апошні дзень».

– Слухайце, як вас там, мы не абавязаны перад вамі адчытвацца! Тут няма ніякага Віктара. Да пабачэньня.

Антаніна Васільеўна закіпае.

– Дзяўчынка! Цябе хто-небудзь калі-небудзь вучыў элемэнтарнай культуры паводзінаў?! Наколькі мне вядома, са старэйшымі прынята гаварыць з павагай.

– Прыпёрліся сюды і лечыце мяне?! Што вам трэба?!

Твар Антаніны Васільеўны робіцца крэйдавым, а голас – забойча спакойным.

– Я з кватэры паверхам вышэй. Мне замінае вашая музыка. Прашу яе больш не ўключаць.

Усе тры дзяўчыны становяцца ў баявую пазыцыю. Цяпер яны падобныя да маладых пеўняў.

– Я вас прашу, дзяўчаткі, ня трэба скандаліць, – кажа Антаніна Васільеўна, бясьсіла плетучыся да выхаду. – Я ня маю часу спрачацца і штосьці вам даводзіць. Яшчэ раз пачую музыку – выклічу міліцыю.

5

– Антаніна Васільеўна! Што вы робіце?! Вы пераяжджаеце? – дворнічка Люся якраз падмятае асфальтаваную дарожку перад пад’ездам.

– Не. Я выкідваю кніжкі.

Антаніна Васільеўна носіць перавязаныя стосікі кніжак зь ліфта ў пад’езд, а потым да кантэйнера са сьмецьцем.

– Але чаму?

– Ведаеце, Люся, яны мне ўжо не патрэбныя.

Дворнічка Люся кідае сваю мятлу і дапамагае Антаніне Васільеўне.

– Гэта так странна, Антаніна Васільеўна. Вы ж настаўніца, да?

– Была калісьці.

– І каб кніжкі выкідаць…

– Я ўсе іх прачытала шмат разоў. Больш нічога новага гэтыя кніжкі ня могуць мне сказаць.

– Іх можна прадаць, – цяміць дворнічка Люся. – Заробіце трохі. Зачэм вот так выкідаць?

– Хочаце – прадавайце. Я ня буду гэтым займацца.

– Да тут цьма-цьмушчая кніг, – кажа сама да сябе дворнічка Люся. – Цэлае састаяніе…

Антаніна Васільеўна падносіць апошнюю вязанку да сьмецьцевага кантэйнера і зьбіраецца вяртацца дадому. Апошні раз глядзіць на купу кніг.

Так, я буду шкадаваць, думае, але ня сёньня.

– Люся, хачу замест гэтага сёе-тое ў вас папрасіць.

– Канешна-канешна, Антаніна Васільеўна, – Люся корпаецца ў кніжках, ці то каб ацаніць тавар, ці то каб знайсьці хоць адну знаёмую назву.

– Дапамажыце мне пахаваць Жучку.

– Што?

– Маю сабачку. Яна памерла.

– О, мне дужа жаль, Антаніна Васільеўна. Вы, наверна, очань яе любілі.

– Яна была дужа старая.

– Да, старасьць ня радасьць, – чамусьці кажа Люся. – Як вы хочаце сабачку пахаваць? Можна завярнуць яе ў пакет і проста выкінуць у мусарны бак. А можна закапаць дзе-та ў парку за домам.

– Напэўна, лепей закапаць.

– Ну, тады я вечарком да вас зайду. Луччэ закапваць вечарком. Каб людзі не балталі потым. Пахаваем з почэсьцямі. Цэрэманіальна.

– Дзякую, Люся.

Антаніна Васільеўна заходзіць у пад’езд, і ёй здаецца, што ейнае ўласнае цела стала ўдвая лягчэйшым.

6

У пераходзе на «Тэатральную» дыскатэка ў разгары.

Антаніна Васільеўна стаіць поруч з размаляванымі бабамі і корчыць грымасу ветлівасьці.

– Во гэта я панімаю, Антаніна, – кажа Надзя, – прыбралася як трэба. Сёньня ты тут каралева. Прыкупіла сабе новыя боты?

– Прыкупіла.

– Харашы. Колькі дала?

– Пяцьдзясят грывень.

– Я бы й не сказала, што так дзёшава. Легантныя.

Надзя шукае позіркам кагосьці ў натоўпе. Канстанціна Канстанцінавіча сёньня няма.

– Што новага, Надзежда? – пытаецца Антаніна Васільеўна.

– Да ты знаеш, Антаніна, дажа няма што расказаць. Усе жывы-здаровы. Пака што.

Два падстаркаватыя дзядкі натхнёна граюць на парэпаных баянах настальгійныя мэлёдыі сваёй маладосьці.

Павольны вальс, думае Антаніна Васільеўна і нэрвова прыгладжвае каўнер свайго бардовага дэмісэзоннага палітона «джэрсі».

– Можна вас запрасіць на вальс, – раптам чуе дзесь зусім побач знаёмы голас. Крута разварочваецца. Бачыць Віктара.

– Віктар? Што вы тут робіце?

– Прыйшоў з вамі патанцаваць, Антаніна Васільеўна.

Навакольныя размовы сьціхлі. Публіка зьдзіўлена назірае за імі. Хтосьці шэпча:

– Хто эта, Вера? Надзежда, ты знаеш, хто эта?

– Ня маю зялёнага паняція.

Віктар выводзіць Антаніну Васільеўну на сярэдзіну імправізаванай танцавальнай пляцовачкі.

– Вы гатовая, Антаніна Васільеўна?

– Гатовая.

– Павольны вальс. Якраз той, што вы найбольш любіце.

Пачынаюць танцаваць, і колькі дзясяткаў пар вачэй неадрыўна за імі назіраюць.

– Ты глянь, як яна танцуе, – шэпча Надзя суседцы, – ніколі бы дажа і не падумала, што так умее.

– Але хто эта, Надзежда? Зь кім яна танцуе?

– Ня маю зялёнага паняція, – і Надзя роспачна прыкусвае ніжнюю вусну.

– Добра выглядаеце, Антаніна Васільеўна.

– Вы таксама, Віктар.

– Я так зьнік. Не разьвітаўшыся. Вы, напэўна, пакрыўдзіліся на мяне.

– Не апраўдвайцеся. Вы нічога мне не павінны. І не абавязаныя былі разьвітвацца.

– Я стаў у пару з новай партнэркай. Цяпер трэніруюся ў іншым месцы. На Ліпках. Там вялікая заля. Калі хочаце, можаце прыходзіць туды.

– Ну што вы, Віктар, не.

– Шкада.

– Як новая партнэрка? Карыстаецца дэзадарантам?

– Так, яна нічога, нармальная. Але страшэнна дурная. Сапраўдная бландзінка, ведаеце.

– Каб танцаваць, багата розуму ня трэба.

– Вы, памятаю, калісьці казалі зусім супрацьлеглае. Казалі, што танец – гэта ня мова цела, а мова душы.

– Ну, Віктар, я перабольшыла. Невядома, ці гэтая душа ўвогуле ёсьць.

– Я прачытаў Флабэра і Дастаеўскага.

– Нават так? І спадабалася?

– Спадабалася. На чарзе Франц Кафка.

– Кафку я дазваляю вам не чытаць. Баюся, ён негатыўна паўплывае на вашае пачуцьцё рытму.

Надзя б’е сябе па лобе:

– Ясна! Гэта яе колішні вучань!

– Точна. Колішні вучань. Бо хто ж яшчэ?

– Віктар, я хацела б вам прызнацца кое ў чым.

– Будзьце асьцярожнай, Антаніна Васільеўна, – ён хітравата мружыцца.

– Памятаеце, вы спыталіся ў мяне, чаму я адна. Тады я вам схлусіла.

– Я не сумняваўся.

– Ня ведаю, ці зразумееце вы. Я проста… я была занадта рамантычная, каб прыняць зямную любоў.

Вальс скончыўся. Віктар падводзіць Антаніну Васільеўну да гурту старых баб.

– Антаніна, пазнаком нас са сваім кавалерам! – шчабеча Надзя. – Гэта, як мы понялі, твой колішні вучань, да?

Антаніна Васільеўна ўсьміхаецца.

– Не, Надзежда. Гэта ня мой вучань. Пазнаёмся. Гэта Віктар.

Надрукавана ў часопісе “Макулатура”

Leave a Reply