Т.Малярчук “Love is…”

Пераклад Ліды Наліўкі

Калісьці, у часы майго светлага постсавецкага дзяцінства, былі такія турэцкія жуйкі «Love is…». З «Дональдам Дакам» і «Турба» яны не вытрымлівалі аніякай канкурэнцыі. Звычайная гума, сімптаматычна араматызаваная клубнічкамі. Мяне нудзіла ўжо на першай хвіліне спрынтарскага жавання. Але вырабнікі «лаўізак» клапаціліся, відавочна, не пра смак і водар. Сваёй, на першы погляд, непатрэбнай і незаўважнай дзейнасцю яны навярталі здэмаралізаванае грамадства ў лона вечных духоўных каштоўнасцяў. Абгорткі, дзеля якіх, урэшце, і купляліся «лаўізкі», складалі вялізную калекцыю вызначэнняў кахання. Просценькі коміксападобны малюнак з хлопчыкам і дзяўчынкай у розных сітуацыях і – не пабаюся гэтага слова – позах. А далей універсальная ісціна кшталту: каханне – гэта калі нешта замінае табе сканцэнтравацца; каханне – гэта калі нехта нясе твае лыжы; каханне – гэта сэрца адно на дваіх; каханне – гэта прычына нашай прысутнасці на зямлі…

Усе мае сябры, асабліва хлопцы, насіліся з «лаўізкамі», нібы з «Камасутрай» ці часопісам «Плэйбой». На перапынках паміж урокамі ў школе найбольшыя фанаты збіраліся разам, каб пачытаць адно аднаму свае вызначэнні кахання. На адну «лаўізку» можна было выменяць, напрыклад, бутэрброд з каўбасой ці два яблыкі, аднак тыя, што паддаваліся галоднай спакусе, потым горка пра гэта шкадавалі.
Уявіце сабе шчаслівае пакаленне ўкраінскіх дзяцей, якія не здагадваліся пра існаванне апельсінаў і камп’ютараў, але ведалі, ШТО ТАКОЕ КАХАННЕ.
Я, як заўсёды, усё прапусціла. Жуйкі «Love is…» раптоўна зніклі, і ў мяне не засталося ніводнага экзэмпляра, ім на змену прыйшоў больш мадэрновы варыянт – «Hate is…», які, у прынцыпе, лагічна працягваў абраную тэму. Тыя самыя хлопчык і дзяўчынка. Унізе абгорткі вердыкт: нянавісць – гэта калі ты не можаш глядзець на яе без аптычнага прыцэла.
Я памятаю аднаго не надта старога дзеда, які п’яным ляжаў на лаўцы ў цэнтры невялічкага заходнеўкраінскага гарадка і крычаў: «Дзе каханне?! Дзе каханне?!». Увесь гарадок сышоўся паглядзець канцэрт. Дзед выступаў некалькі дзён. Ляжаў на лаўцы не прасыхоючы (не ўяўляю, як ён папаўняў запасы алкаголя ў крыві), бесперапынна паўтараў адно й тое ж: «Дзе каханне?!». Праведныя жанчыны тоўпіліся каля дзеда, і кожная па-свойму адказвала на ягонае пытанне:
– У срацы.
– У Амерыцы тваё каханне.
– Нашто яны табе ўвогуле здалася?
– Такі стары, а яшчэ кахання хоча…
Маленькія дзеці кідаліся ў дзеда яблыкамі і каменнем. Бегалі вакол, як чарцяняты, тыкалі пальцам, зрывалі чаравікі, картуз з галавы. Сцэна, вартая вялікіх рэжысёраў. Пад канец дзед крыху змяніў рэпертуар. Апошнія яго словы, якія я памятаю, былі прыблізна такімі: «Дзе каханне?! Дзе жыццё?!».
Я была ўжо амаль забыла гэтую гісторыю. Цяпер тая, што выхоўвалася на жуйках «Love is…», услед за прапітым валацугам паўтарае: і дзе яно, насамрэч, дзе? Дзе каханне, да якога нас з маленства рыхтавалі і якое на кожным кроку абяцаюць?
Пакажыце мне хаця б аднаго чалавека, які сапраўды кахае. Пакажыце мне хаця б аднаго чалавека, якога сапраўды кахаюць.
Ані кроку за межы жанру. Ёсць двое закаханых – ён і яна, ёсць альтэрнатыўны фактар, які пагражае іхняму супольнаму шчасцю, ёсць драматычная сітуацыя, бязлітасны канфлікт, што нарастае да кульмінацыі, і катарсіс са слязамі і трупамі. Закаханыя мусяць дзейнічаць, мусяць змагацца, яны павінныя паводзіцца так, як паводзяцца героі, бо іначай іхняе каханне і іхняя будучая ахвяра нікому не будуць цікавыя.
А нецікавага навокал аж занадта. Нашыя знаёмыя, няўдакі і слабакі, толькі тое й робяць, што закохваюцца, толькі тое й робяць, што прайграюць. Усё адбываецца ціха і без бою. Дзейныя асобы, не наважыўшыся на ўчынак, вырачана сядзяць адно каля аднаго і млява імітуюць шалёную жарсць. Іхні рамэаджульетаўскі дыялог можна перадаць дзвюма фразамі: «Я цябе кахаю» – «Я цябе таксама не». Гэта не каханне. Мы так не дамаўляліся, Божанька.
Я ўжо некалькі дзён марочуся з тым, каб прыгадаць якую-небудзь рэальную гісторыю кахання. Так, каб моцна, шчыра і да канца. Так, каб мець хаця б адну і распавядаць яе направа і налева, дзецям і ўнукам. І не магу. Баюся, каханне – гэта сумесны праект Шэкспіра і галівудскіх прадзюсараў. Тое, што мы прымаем за каханне, насамрэч – усяго толькі банальны страх застацца самотным.
Хаця часам усё выглядае значна прасцей. Магчыма, мы кахаем і працягваем кахаць з жалю да сябе.
Неяк я была сведкай вулічнай бойкі. Урэшце, не столькі бойкі, колькі збіцця. Ён – курдупель, маленькі самаўпэўнены індык – біў яе – прыгажэйшую і вышэйшую за сябе на дзве галавы. Дзяўчына глядзелася ў мініятурнае кішэннае люстэрка. Індыка гэта не на жарт раз’юшыла. Ён ударыў яе, яна пахіснулася, і люстэрка выпала з рук на газон. Урэшце, не столькі выпала, колькі адляцела метраў на дзесяць. Дзяўчына заплакала. Індык раз’юшыўся яшчэ больш.
Я стаяла побач і за ўсім назірала. Паводзілася вельмі неасцярожна, бо маленькі, але задзірысты мужчынка мог навешаць кухталёў заадно і мяне.
Я думала сабе: ну ўсё, на гэтым іхнія пяшчотныя стасункі скончыліся. Канец кахання. Дзіўна, што яны ўвогуле так доўга пратрымаліся – прыгажуня і пачвара.
Дзяўчына мне падабалася. Была ў ёй нейкая прывабная ціхмяная вышэйшасць. Побач з ёю яе кавалер выглядаў нікчэмным чарвяком.
Ён крычаў: «Чаго ты равеш?! Пайдзі і падымі люстэрка!»
І гэта было занадта. Такога карамазаўскага здзеку я не чакала нават ад чарвяка. Думала: зараз яна дасць яму здачы. Яна не вытрымае. Мусіць. Раструшчыць люстэрка ў яго на галаве.
Некалькі хвілін яны стаялі адно насупраць аднаго і маўчалі. Змагаліся позіркамі. Яго позірк загадваў падняць клятае люстэрка. Яе позірк вышукваў у маленькім цельцы каханага штосьці, што адныя называюць сэрцам, а іншыя – душой.
Ну, удар яго, маліла я. Ты ж можаш! Ты ж вышэйшая за яго на дзве галавы. Прыкончы яго, як блыху на грабянцы. Ты такая прыгожая. Знойдзеш сабе іншага, большага кавалера. Ад большага кавалера і атрымаць не сорамна.
Яны глядзелі адно на аднаго, а я глядзела на іх. І чым, вы думаеце, скончыўся паядынак? Правільна.
Яна падняла люстэрка з газона, выцерла слёзы і разам з індыком пад руку знікла ў невядомым напрамку. А я яшчэ доўга стаяла на тым самым месцы, захлынаючыся ад крыўды і бяссілля.
Забягаючы наперад, скажу, што мяне аднойчы, значна пазней, таксама так ударылі. І я павялася нічым не лепш. Выцерла слёзы і ўсё забыла. Але ў той момант было так неверагодна сябе шкада. Было так неверагодна прыемна сябе шкадаваць.
Каханне – сцэна для эгаізма. Ты танцуеш на гэтай сцэне якую-небудзь, даруйце, ламбаду, а цябе бесперапынна хваляць. Хваляць не таму, што твая ламбада – вяршыня ламбаднага мастацтва, а таму, што кахаюць цябе і не хочуць засмучаць. Але ж табе добра. Ты паважаеш сябе. Нікога са сцэны не бачыш, бо пражэктары слепяць вочы. Абажаеш сябе і толькі сябе.
Упершыню я закахалася ў дзіцячым садку. Мела гадоў пяць ці менш. Класічны варыянт – гэта была мая выхавацелька. Я бесперапынна круцілася вакол яе, вымагала яе ўвагі, ранішнюю гімнастыку рабіла так сумленна, што ледзь не ламала сабе рукі і ногі.
Хто лепш за ўсіх умее разглядаць у кніжках малюнкі – я! Хто лепш за ўсіх лепіць у пясочніцы крэпасці і агароджы – я! Хто гучней за ўсіх спявае на ўроках музыкі – я! Хто ведае найбольш анекдотаў – я! Хто самы разумны – я!
Выхавацелька бесперапынна павінна была мяне хваліць, трымаць мяне за руку, думаць толькі пра мяне, словам, – кахаць мяне. І так пэўны час сапраўды было. Мядовы месяц у дзіцячым садку (неблагая назва для дабротнага парнаграфічнага фільма).
Але аднойчы выхавацелька мяне пакрыўдзіла. У спрэчцы з кімсьці з дзяцей не стала на мой бок. Я выбегла на вуліцу і цэлы дзень, упартая і ганарлівая, чакала, калі выхавацелька прыйдзе да мяне, папросіць прабачэння, скажа, што памылілася, што сумавала па мне. Мінула гадзіна, другая, а выхавацелька не з’яўлялася. Думаю, яна ліхаманкава перачытвала педагогіку Макаранкі, бо не ведала, як правільна са мной весціся. Але тады я была гатовая забіць яго – сваё каханне, якое так жостка са мной абышлося. Здрадзіла мне. Пакінула. Высмеяла. У адзін момант з самай разумнай я стала поўнай дурніцай. Забыла ўсе анекдоты. Страціла голас. Сцэна, на якой я танцавала сваю ламбаду, правалілася, і я з разгону грымнулася ўніз, на самае дно ганьбы і самазнявагі.
З таго часу, перад тым як выйсці на сцэну, я спачатку правяраю, ці надзейная яна. Упэўніваюся, што гэта ўвогуле сцэна, а не добра замаскаваная памыйная яма.
Калі б я была заканадаўцам кахання, то пакінула б у ім усё, як ёсць. Няхай каханне і далей будзе такім: неспадзяваным, неўзаемным, няшчасным, подлым, пакутлівым, злым.
Не задавальняюць мяне толькі дзве рэчы, і першая – гэта тое, што каханне робіць людзей надакучлівымі дзецьмі, якія ў цацачнай краме канькаюць купіць ім мядзведзіка. Без мядзведзіка яны не ўяўляюць, як будуць жыць далей. Жыццёва неабходна мець мядзведзіка. Каб было каго кахаць. Каб было каму штовечар перад сном у каханні прызнавацца.
Адразу ўяўляю сабе расійскую акторку Фаіну Ранеўскую – найлепшую ў свеце Бабу-Ягу – на Арбаце з Пушкіным.
У нейкіх мемуарах Ранеўскай я прачытала, што яна ўсё жыццё кахала Пушкіна. Кахала так моцна, што той ажно пачаў ёй сніцца. А адзін сон выглядаў прыблізна так: Пушкін, старэнькі, з кавенькай, шкандыбае па Арбаце. Фаіна Ранеўская бачыць Пушкіна, і яе сэрца замірае ад неверагоднай радасці. Вось ён! Сам! З плоці і крыві! Мой! Пушкін! Яна бяжыць насустрач Аляксандру Сяргеевічу і штомоцы крычыць: «Я так рада тут Вас сустрэць! Так рада! Я даўно хацела Вам сказаць! Калі б Вы толькі ведалі, як моцна я Вас кахаю!» Пушкін, старэнькі, з кавенькай, на хвілінку спыняецца. Такі ўвесь сівы і зморшчаны. Паварочваецца да задыханай Фаіны Ранеўскай і спакойна адказвае: «Фаіна, шлёндра старая, ды адчапіся ты ад мяне са сваім каханнем».
Другое, што мне прынцыпова не падабаецца ў каханні, – гэта тое, што яно мінае.
Вельмі не падабаецца.
Зрэшты, я амаль не веру ў тое, што каханне мінае. Яго або ніколі не было, або яно ёсць назаўсёды. Іначай як апраўдаць смяротнасць чалавечай істоты? Смяротны чалавек мусіць мець хаця б нешта вечнае. Яму неабходна за нешта трымацца. Забыцца, каб не прасядзець адведзеныя шэсцьдзясят-семдзесят гадоў у псіхіятрычнай лякарні са словамі: навошта жыць, калі ўсё роўна памру? А каханне – найлепшая форма забыцця. Каханне не памірае.
Падазраю, мяне папросту ў чарговы раз абдурылі. І зноў ва ўсім вінаватая гэтая літаратурная халтура. Памятаеце, як Рэд Батлер за старонку да заканчэння рамана «Звееныя ветрам» заявіў Скарлет О’Хара: «Даруй, дарагая, але я цябе больш не кахаю». Памятаеце? Я перачытвала той абзац мільён разоў. Я не чакала такога. Не магла паверыць, нават больш – не магла зразумець. Як гэта «не кахаю»? Што значыць «не кахаю»? І ты кажаш гэта цяпер, за старонку да канца, калі Скарлет такая самотная і няшчасная? Ды паглядзі на яе – яна пакаялася! Яна стала разумнейшай! Яна кахае цябе і заўсёды кахала, проста нарадзілася трошкі тупенькай і таму не заўсёды ясна ўсвядомлівала, чаго хоча! Ты не можаш вось так узяць і раскахаць яе! Хіба можна раскахаць такую жанчыну?!
Калі мае дзеці і дзеці маіх знаёмых калі-небудзь захочуць прачытаць «Звееныя ветрам», я вырву з кніжкі апошнюю старонку або перапішу яе наноў. Каб не множыць і без таго распаўсюджаную ерась.
Нічога не бойцеся. Каханне бессмяротнае. Вам будзе добра, калі пакахаеце. Толькі кахайце.
У свеце яго так мала, але так шмат пра яго размоваў, што траціш здольнасць адрозніваць свае пачуцці ад навязаных. У тэлевізары гавораць пра каханне, у кніжках і газетах гавораць пра каханне, у цэрквах, на пленарных пасяджэннях Вярхоўнай Рады, на занятках па ёзе, у грамадскім транспарце і грамадскіх прыбіральнях. Нас напіхваюць гісторыямі кахання, быццам кансервантамі, праводзяць такія сабе прапедэўтычныя курсы, каб мы ведалі, як усё адбываецца, як каханне выглядае, якое каханне бывае і што, уласна, лепш не кахаць, але яно як снег на галаву – ты не будзеш мець сілаў супрацьстаяць. Будзеш цярпець – і гэта прыўкрасна.
Задоўга да паўналецця мы робімся сапраўднымі прафесіяналамі. Маем выразнае ўяўленне пра ўсе магчымыя любоўныя інтрыгі і перыпетыі, а калі раптам Яно прыходзіць, мы кажам сабе: ого-го, здаецца, каханне. Ура.
І мяне гэта страшэнна нервуе. Бо каханне ніадкуль не прыходзіць. Каханне ўвогуле не ўмее хадзіць. Каханне сядзіць у кожным чалавеку ад самога нараджэння. Чалавек – гэта каханне.
Усё астатняе не мае ніякага значэння.

Leave a Reply